استاد : بله ، گفتيم اينها را با همديگر مخلوط كرده . اينكه ثروت منشأ قدرت است يك مسئله است ، و اينكه ثروت عامل محرك انسانهاست مسئلهء ديگرى است . ويل دورانت هم اينها را مخلوط كرده است . - . . . مثلًا مىگويد : جنگ تروا به خاطر زيبايى يك زن هرزه روى نداده ، جنگ معروف تروا كه مىگويند به خاطر يك زن . . . بعد مىگويد اگر وجود هلن واقعاً راست باشد فقط بهانه‌اى بوده براى روپوشى مقاصد اقتصادى . . . استاد : ژرژ پنجم انگلستان ( پدر بزرگ ملكه اليزابت ) به خاطر يك زن از سلطنت صرف نظر كرد . او عاشق زنى شد و مقررات انگلستان اجازه نمىداد كه با آن زن ازدواج كند و او هم پافشارى داشت . آخر گفتند از يكى از ايندو بايد صرف نظر كنى ، يا از تخت سلطنت يا از آن زن . او هم با كمال رضايت از سلطنت صرف نظر كرد . حال اينها اين را چگونه توجيه مىكنند ؟ - . . . مىگويد : « توجه كنيد كه چگونه كار كردن غلامان براى يونانيان سبب شد كه صنعت و اختراع در يونان قديم پيشرفت نكرد و چگونه اسارت زنان موجب شد كه عشق حقيقى رشد نكند و مردان به پسران عشق ببازند و چگونه پسردوستى در هنر پيكرتراشى يونانيان اثر كرد . » استاد : اين چه حرفى است ؟ ! به هنر مربوط نبوده . اگر زنها اسير نمىبودند ، به جاى مجسمهء پسر مجسمهء زن مىتراشيدند . شك ندارد كه در مسئلهء هنر يا علم ، يك فراغتى براى هنرمند يا عالم و يا فيلسوف لازم است ، يعنى بايد شرايط زندگى او به گونه‌اى باشد كه به او مجال و فرصت بدهد . چرا در قديم مىآمدند مدرسه مىساختند با حجره‌هاى آماده و مهيا ، و موقوفه‌هايى قرار مىدادند براى كسانى كه مىآيند تحصيل كنند ؟ يا امروز چرا به محصل كمك تحصيلى مىدهند و براى او خوابگاه در نظر مىگيرند ؟ براى اينكه يك محصل بايد خيالش از اين جهات آسوده و راحت باشد تا براى تحصيل علم فراغت داشته باشد . يك هنرمند هم بايد زندگيش آسوده و مرفه باشد تا بتواند فكرش متمركز در كار هنر باشد ، و الّا آدمى كه از يك طرف از صبح تا غروب يك كار سنگين بدنى مىكند بديهى است كه ديگر شب نمىتواند چند ساعت كار علمى يا هنرى بكند . اين است كه جامعه‌هايى كه مردمش دائماً درگير معيشت هستند ، در ميان آنها هنر و علم رشد نمىكند چون